Deall trawma – ar gyfer pobl ifanc 11-18 oed

Gwybodaeth am drawma

Mae profiad trawmatig yn rhywbeth sy’n achosi poen neu niwed mawr i ni. Mae trawma yn disgrifio effaith y profiad hwn ar ein bywydau.

Does dim rheol ar gyfer yr hyn sy’n cyfrif fel profiad trawmatig. Yr hyn sy’n bwysig yw’r effaith y mae’n ei chael arnom ni.

P’un ai a wyt ti wedi profi rhywbeth trawmatig o’r blaen neu’n mynd drwy hynny nawr, mae’n bwysig dy fod yn cael dy gefnogi.

Mae’r dudalen hon yn egluro sut mae profiadau trawmatig yn gallu effeithio arnom ni a sut gall hyn effeithio ar ein hiechyd meddwl. Deall trawma yw’r cam cyntaf tuag at ddod o hyd i gymorth a ffyrdd o ymdopi ag ef.

Dydy trawma ddim yn cael ei fesur yn ôl pa mor ddrwg yw sefyllfa rhywun arall, mae’n cael ei fesur yn ôl yr hyn mae dy gorff wedi bod yn byw drwyddo - Jenna, 18

Beth yw trawma?

Weithiau mae’r termau trawma a phrofiad trawmatig yn cael eu defnyddio i ddisgrifio’r un peth. Ond mae eu hystyron nhw ychydig yn wahanol:

Mae profiad trawmatig yn rhywbeth a allai wneud i ni deimlo fel hyn:

• Ofnus iawn
• Methu gwneud dim
• Wedi dy lethu’n llwyr
• Cael trafferth ymdopi â bywyd bob dydd
• Cael trafferth gyda theimladau anodd am amser hir

Trawma yw effaith y profiad hwn ar ein teimladau, ein meddyliau a’n bywydau.

Mae trawma yn bersonol. Efallai y bydd rhai pethau’n teimlo’n drawmatig i ni, ond nid i rywun arall. Mae gwahanol bobl yn ymateb yn wahanol i’r un digwyddiadau am lawer o resymau. Mae hyn yn cynnwys faint o gefnogaeth rydyn ni’n ei chael ac unrhyw straen arall rydyn ni’n ei ddioddef.

Mae’n bwysig bod yn garedig â ni ein hunain a chofio bod ein profiadau’n ddilys. Os wyt ti'n cael trafferth gyda theimladau anodd, mae bob amser yn iawn gofyn am help. Hyd yn oed os nad wyt ti’n siŵr a wyt ti’n mynd drwy drawma ai peidio.

Mae’r trawma rwyt ti’n ei brofi yn bersonol i ti dy hun, ac felly dwyt ti ddim yn gallu cymharu dy ymatebion na dy ddulliau ymdopi â rhai pobl eraill ... mae’n gallu bod yn beth da meddwl sut roedd y profiad wedi gwneud i ti deimlo. Os yw'n gwneud i ti deimlo'n anghyfforddus, dim ond ychydig bach hyd yn oed, yna nid yw'n iawn, ac rwyt ti'n haeddu help. – Eva, 17

Sut mae profiadau trawmatig yn gallu effeithio arna i?

Mae profiadau trawmatig yn gallu effeithio arnom ni mewn sawl ffordd. Mae gwahanol bobl yn gallu profi gwahanol effeithiau ar wahanol adegau.

Efallai y byddwch yn profi’r effeithiau hyn yn syth ar ôl digwyddiad trawmatig, neu amser hir wedyn. Efallai y byddwch chi'n adnabod rhai o’r effeithiau isod ond nid rhai eraill.

Mae'r wybodaeth hon yn cwmpasu'r ymatebion trawma y gallem eu sylwi arnynt sy'n gysylltiedig â:

• Ein hymennydd a'n corff
• Ein teimladau, ein meddyliau a'n hymddygiad
• Ein perthnasoedd

Effeithiau ar ein hymennydd a’n corff

Pan fyddwn ni’n synhwyro perygl, mae ein hymennydd yn ymateb i geisio ein hamddiffyn. Gall trawma wneud i’n hymennydd a’n corff barhau i ymateb i’r ‘perygl’ hwn am amser hir. Hyd yn oed pan fyddwn ni'n ddiogel, efallai y byddwn ni'n dal i deimlo’n anniogel ac yn parhau i ymateb i’r hyn sy’n teimlo fel perygl.

Efallai y byddwn yn profi un, rhai neu bob un o’r ymatebion hyn pan fyddwn yn teimlo’n anniogel. Yr enw ar y rhain yw’r ymateb ymladd, ffoi, rhewi, mynd yn llipa neu ufuddhau:

• Ymladd. Mae ein hymennydd yn dweud wrthym am frwydro yn erbyn y perygl. Efallai y byddwn yn teimlo’n ddig iawn ac eisiau gweiddi neu ffraeo. Efallai y byddwn yn teimlo bod angen i ni reoli’r hyn sy’n digwydd.
• Ffoi. Mae ein hymennydd yn dweud wrthym am redeg i ffwrdd oddi wrth y perygl. Efallai y byddwn yn teimlo bod angen i ni gadw’n brysur drwy’r amser. Ac efallai y byddwn yn teimlo’n gaeth ac fel bod angen i ni ddianc.
• Rhewi. Mae ein hymennydd yn dweud wrthym am roi’r gorau i symud neu wneud unrhyw sŵn. Mae hyn er mwyn osgoi rhywbeth peryglus neu rywun yn sylwi arnom.
• Mynd yn llipa. Mae hyn fel rhewi, ond gydag effeithiau cryfach ar ein corff. Efallai y bydd ein corff yn mynd yn llipa a gallem deimlo wedi fferru.
• Ufuddhau. Mae hyn yn golygu bod ein hymennydd yn dweud wrthym mai’r ffordd orau o gadw’n ddiogel yw plesio eraill. Yn enwedig pobl sy’n teimlo’n beryglus i ni. Efallai y byddwn yn ymddiheuro drwy’r amser ac yn rhoi anghenion pobl eraill o flaen ein rhai ni.

Nid gwendidau yw’r ymatebion hyn, ond rhan o’r ffordd y mae’r corff yn amddiffyn ei hun.

Sut gallai’r ymatebion hyn deimlo yn fy nghorff?

Yn ystod ymateb ymladd neu ffoi, efallai y byddwn yn sylwi ar rai o’r effeithiau hyn yn ein corff. Mae’r ymatebion hyn yn ffordd o baratoi’r corff i ymateb yn gyflym i berygl:

• Curiad calon cyflym. Mae hyn yn helpu’r gwaed i gyrraedd ein cyhyrau.
• Cyhyrau tynn. Mae hyn yn ein helpu i baratoi i ymladd neu redeg. Efallai y byddwn yn cael cur pen neu boenau yn y corff.
• Ceg sych neu ddim chwant bwyd. Y rheswm am hyn yw bod ein system dreulio’n arafu.
• Anadlu’n gyflymach neu deimlo’n benysgafn. Dyma ein corff yn ceisio cymryd mwy o ocsigen i mewn.
• Chwysu mwy. Dyma ein corff yn ceisio ein cadw’n oer.
• Teimlo’n llawn egni neu’n grynedig. Y rheswm am hyn yw bod ein corff yn rhyddhau hormonau o’r enw ‘adrenalin’ a ‘cortisol’.

Yn ystod ymateb rhewi, efallai y byddwn yn sylwi bod ein:

• Corff yn teimlo wedi fferru
• Cyhyrau’n teimlo’n drwm
• Meddwl yn teimlo’n niwlog
• Cyfradd curiad y galon yn arafu

Ymatebion i drawma a chywilydd

Ar ôl i ni brofi unrhyw un o’r ymatebion hyn, efallai y byddwn yn teimlo cywilydd. Er enghraifft:

• Os gwnaethom rewi pan oedd rhywun yn ein cam-drin, efallai y byddwn yn meddwl tybed pam ein bod wedi ymateb fel hyn.
• Os gwnaethom weiddi neu ddadlau pan oedden ni’n teimlo’n anniogel, efallai y byddwn ni’n teimlo’n wael am hyn wedyn.

Ond mae’n bwysig cofio bod ymatebion i drawma yn awtomatig. Rydyn ni’n ymateb fel hyn oherwydd bod ein hymennydd a’n corff yn ceisio ein hamddiffyn.

Ceisia fod yn garedig â thi dy hun. Gyda chefnogaeth ac amser, efallai y byddi di'n gweld dy fod yn gallu arafu neu stopio’r ymatebion hyn.

Effeithiau ar ein teimladau, ein meddyliau a’n hymddygiad 

Gall trawma arwain at lawer o deimladau ac emosiynau anodd. Efallai y byddwn yn teimlo un o’r rhain:

• Wedi dychryn
• Pryderus
• Wedi ein gorlethu
• Diymadferth
• Diwerth
• Trist
• Dig
• Dideimlad
• Euog neu'n llawn cywilydd

Efallai y bydd ein holl emosiynau’n teimlo'n gryf iawn, gan gynnwys rhai cadarnhaol fel hapusrwydd. Neu efallai y byddwn yn teimlo’n ddryslyd am yr hyn rydyn ni’n ei deimlo a sut i’w ddisgrifio.

I gael rhagor o wybodaeth, edrycha ar ein tudalen am ddeall dy deimladau.

Gall trawma hefyd arwain at brofiadau neu ymddygiadau sy’n teimlo’n newydd i ni. A gall fod yn anodd ymdopi â hynny. Weithiau mae’r rhain yn gysylltiedig â phroblem iechyd meddwl, ond efallai y byddwn yn eu profi ar eu pen eu hunain hefyd. Fel:

• Gor-wyliadwrus. Mae hyn yn golygu ein bod ni bob amser yn effro i’r perygl nesaf.
• Wedi'n datgysylltu. Efallai y byddwn yn teimlo ein bod wedi’n datgysylltu oddi wrthym ni ein hunain neu’r byd o’n cwmpas.
• Ôl-fflachiau. Dyma pryd rydyn ni’n ail-fyw rhannau o ddigwyddiad trawmatig, fel pe bai’n digwydd eto. Efallai y byddwn yn gweld lluniau yn ein meddwl neu’n teimlo’r un boen neu ofn. Gallai rhai mannau, pobl neu sefyllfaoedd ddod â’r teimladau hyn yn ôl.
• Meddyliau ymwthiol. Efallai y byddwn yn meddwl am brofiad trawmatig neu’n ei gofio, hyd yn oed os nad ydyn ni eisiau gwneud hynny.
• Problemau cysgu. Efallai y byddwn yn cael trafferth gyda chwsg a blinder, fel cael hunllefau.
• Problemau gyda’n hatgofion. Efallai y byddwn yn ei chael hi’n anodd cofio ein profiadau neu’r drefn y gwnaethant ddigwydd.
• Problemau gyda’n hyder. Efallai y byddwn yn teimlo bod angen llawer o sicrwydd arnom gan bobl rydyn ni’n ymddiried ynddyn nhw. Neu ein bod yn teimlo’n anghyfforddus i roi cynnig ar bethau newydd.
• Trafferth canolbwyntio. Gan mai dim ond ar fygythiadau y mae ein hymennydd yn canolbwyntio, efallai y byddwn yn ei chael hi’n anodd meddwl yn glir.
• Pyliau o banig. Efallai y bydd ein corff yn ymateb fel petai mewn perygl ac efallai y bydd ein calon yn curo’n gyflym iawn. Efallai y byddwn yn ei chael hi’n anodd anadlu, neu’n teimlo’n benysgafn neu’n sâl.
• Defnyddio alcohol neu gyffuriau. Efallai y byddwn yn dibynnu ar alcohol neu gyffuriau i geisio ymdopi â theimladau anodd iawn. I gael rhagor o wybodaeth am gyffuriau ac alcohol, cer i wefan YoungMinds.
• Hunan-niweidio. Dyma pryd rydyn ni’n brifo ein hunain i ymdopi â theimladau anodd. I gael gwybod mwy, edrycha ar ein gwybodaeth am hunan-niweidio.
• Teimlo fel lladd dy hun. Efallai y byddwn yn ystyried lladd ein hunain, neu'n creu cynlluniau i wneud hynny. I gael rhagor o wybodaeth, cer i wefan YoungMinds.

Mae’n gallu bod yn arbennig o anodd ymdopi â’r teimladau a’r profiadau anodd hyn yn yr ysgol. Ar wefan YoungMinds, mae gwybodaeth i ti am ymdopi â phroblemau yn yr ysgol.

Roedd yn dod i’r amlwg mewn ffyrdd bach, bob dydd, fel cael trafferth cysgu, methu canolbwyntio mewn gwersi, teimlo’n nerfus am ddim rheswm amlwg, neu deimlo fy mod i’n bod yn rhy sensitif pan oedd rhywbeth yn fy sbarduno. – Yanisha, 18

Effeithiau ar ein perthnasoedd

Ar ôl profi trawma, efallai y byddwn yn ei chael hi’n anodd teimlo cysylltiad ag eraill neu ymddiried ynddyn nhw. Er enghraifft, mae’n gallu bod yn anodd ymddiried mewn pobl os yw rhywun wedi ein trin yn wael yn y gorffennol. Mae’n gallu bod yn anodd hefyd os nad yw pobl eraill yn deall ein trawma neu’r ffyrdd rydyn ni’n ymdopi.

Dydy hyn ddim yn golygu nad oes modd i ti gael perthnasoedd cadarnhaol. Rwyt ti’n haeddu cefnogaeth gan bobl na fydd yn dy farnu di ac sydd eisiau deall beth rwyt ti’n mynd drwyddo.