Beth yw fy hawliau yn yr ysbyty? - ar gyfer pobl ifanc 11-18 oed

Pam mae angen hawliau arnaf yn yr ysbyty?

Mae ein hawliau yn yr ysbyty yn helpu i’n cadw ni a phobl eraill yn ddiogel. Gallwn ddefnyddio ein hawliau i wneud yn siŵr bod staff ysbyty yn ein trin yn deg ac yn darparu’r pethau sydd eu hangen arnom.

Mae gennym hawliau gwahanol yn yr ysbyty yn dibynnu ar p’un a ydym yn:

• Claf anffurfiol. Mae hyn yn golygu ein bod wedi cytuno i aros yn yr ysbyty i gael triniaeth a chymorth. I gael rhagor o wybodaeth am beth mae hyn yn ei olygu, dos i’n tudalen ar gleifion anffurfiol.
• Secsiynu. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i ni aros yn yr ysbyty am driniaeth a chymorth, hyd yn oed os nad ydyn ni eisiau bod yno. I gael rhagor o wybodaeth am beth mae hyn yn ei olygu, dos i’n tudalen ar gael dy secsiynu.

Ychydig iawn o wybodaeth a roddwyd i mi am fy hawliau, ‘ti’n mynd yma neu fe wnawn dy orfodi i fynd yma’ – Martha

Hawliau pob person ifanc mewn ysbyty

Er y bydd y rhan fwyaf o hawliau sydd gennym fel cleifion anffurfiol yn aros yr un fath os ydyn ni wedi cael ein secsiynu, byddwn hefyd yn cael rhai hawliau ychwanegol, a bydd eraill yn newid rhywfaint. I gael gwybod mwy, dos i hawliau pobl sydd wedi cael eu secsiynu.

Doedd gen i ddim syniad pwy oedd yn anffurfiol a phwy oedd wedi’i secsiynu ar y ward gan nad oedd llawer o wahaniaeth. Roeddem i gyd yn cael ein trin yn union yr un fath – Martha

Dy hawl i barhau â dy astudiaethau

Efallai y bydd astudio yn helpu i bethau deimlo'n fwy normal neu'n helpu i dynnu eich sylw. Ond mae hefyd yn bwysig peidio â phoeni am waith ysgol neu goleg a chanolbwyntio ar wella.

Os wyt ti am barhau i astudio, siarada â dy dîm gofal neu eiriolwr i gael gwybod am opsiynau ar gyfer parhau â dy waith ysgol neu goleg. Dylet hefyd allu parhau â hyfforddiant yn hytrach nag addysg, os oeddet yn gwneud hyn cyn mynd i'r ysbyty.

Dy hawl i gadw mewn cysylltiad â theulu, ffrindiau a phartneriaid

Dylet allu cadw mewn cysylltiad â phobl mewn gwahanol ffyrdd, fel gallu:

• Cael ymwelwyr
• Gwneud galwadau
• Anfon neges at bobl ar dy ffôn

Pan fydd ymwelwyr yn dod i dy weld, dylai’r ysbyty ddarparu lle i ti dreulio amser gyda nhw, fel ystafell i ymwelwyr. Mae’n debyg na fyddant yn cael ymweld â thi yn dy ystafell wely.

Efallai y bydd gan yr ysbyty oriau ymweld, felly mae'n well holi pryd mae'r rhain.

Mae gan y rhan fwyaf o ysbytai oriau ymweld a byddant yn annog teulu a ffrindiau i ymweld â thi gan eu bod yn gwybod pa mor bwysig ydyw i dy les meddyliol!

Dylet gael yr hawl hon o hyd os wyt ar ‘leoliad y tu allan i’r ardal’. Mae hyn yn digwydd pan fydd yn rhaid i ti aros mewn ysbyty yn bell o’r lle rwyt ti’n byw fel arfer, oherwydd does dim gwelyau yn dy ardal leol. 

Efallai na fydd gan rai pobl sy’n agos atat yr amser na’r arian i ymweld â thi mewn ysbyty yn bell i ffwrdd. Gall hyn deimlo’n anodd iawn i ti ac iddyn nhw. Os ydyn nhw’n cael trafferth gyda chostau teithio, gallan nhw ofyn am gymorth. Gelli gael rhagor o wybodaeth gan dy dîm gofal.

Dy hawl i fod ar ward gyda phobl o dy oedran di

Dylet gael dy roi ar ward iechyd meddwl ar gyfer pobl dan 18 oed pan fyddi’n mynd i’r ysbyty. Ond mae rhai rhesymau pam y gallet gael dy roi ar ward oedolion fel claf anffurfiol neu os wyt ti wedi cael dy secsiynu.

Gall cwrdd â phobl newydd yn y ward deimlo’n frawychus, yn enwedig pan fyddi di mewn lle newydd a phan nad wyt yn teimlo’n dda. Ond gall siarad â phobl sy’n mynd drwy brofiadau tebyg dy helpu i deimlo’n llai unig.

Y peth gorau o’m cyfnod yn yr ysbyty oedd cwrdd â fy ffrind gorau. Roedd hi’n gwneud bywyd yn yr ysbyty ychydig yn llai brawychus a chynigiodd gyfeillgarwch i mi yn fy nghyfnodau mwyaf unig – Lucy

Dy hawl i breifatrwydd

Dylai staff roi rhywfaint o breifatrwydd i ti tra byddi di yn yr ysbyty. Dylet bob amser allu:

• Golchi a gwisgo’n breifat
• Gweld dy ymwelwyr yn breifat
• Anfon negeseuon e-bost, negeseuon neu gael post heb i staff ei ddarllen

Ond os yw dy dîm gofal yn poeni am dy ddiogelwch neu ddiogelwch rhywun arall, efallai y bydd gen ti lai o breifatrwydd.

Gallai hyn olygu eu bod yn cadw llygaid arna ti yn amlach neu fod angen dy wylio drwy’r amser. Os bydd hyn yn digwydd, dylent ddal i dy drin â pharch a gwrando ar dy farn.

Efallai y bydd rhai ysbytai'n defnyddio camerâu i wneud yn siŵr dy fod yn ddiogel yn dy ystafell. Os nad wyt ti’n siŵr a yw hyn yn digwydd, neu os nad wyt ti eisiau cael dy ffilmio, gelli siarad â dy dîm gofal. Gall eiriolwr dy helpu i wneud hyn hefyd.

Mae ysbytai wedi’u cynllunio i fod yn lle diogel, felly er y gallai deimlo yn gaeedig ar adegau, cofia na fydd yn barhaol ac mae’r staff eisiau’r hyn sydd orau i ti.

Dy hawl i gael mynediad i’r rhyngrwyd a’r ffôn

Dylet allu cael mynediad at dy ffôn, y cyfryngau cymdeithasol a’r rhyngrwyd tra byddi ar y ward. Ond efallai y bydd rhai llefydd yn yr ysbyty lle na chei di ddefnyddio dy ffôn.

Efallai y bydd adegau hefyd pan na chaniateir i ti ddefnyddio dy ffôn o gwbl. Er enghraifft, os yw dy dîm gofal yn poeni ei fod yn effeithio ar dy iechyd meddwl. Os byddan nhw’n mynd â dy ffôn oddi wrthyt, dim ond am gyfnod byr y gallan nhw wneud hyn a dylen nhw ei gadw yn rhywle diogel.

Roeddwn i wedi cael yr asesiad ond roedd y rheolau ffôn ar y ward yn golygu nad oeddwn i hyd yn oed yn gallu ffonio fy rhieni i ddweud wrthyn nhw – Martha

Dy hawl i gadw dy wybodaeth yn gyfrinachol

Pan fyddi di yn yr ysbyty, bydd popeth a ddywedi fel arfer yn cael ei gadw'n gyfrinachol rhyngot ti a dy dîm gofal.

Dylai fod gan dy ysbyty bolisi ynghylch y rheolau cyfrinachedd y mae’n rhaid iddynt eu dilyn. Fel arfer, byddant ond yn rhannu’r hyn rwyt ti wedi’i ddweud wrthyn nhw os:

• Rwyt ti eisiau iddyn nhw ei rannu

• Bydd yn dy helpu i gael gwell gofal
• Maen nhw’n poeni y gallet ti neu rywun arall fod mewn perygl

Os oes angen iddynt ddweud wrth rywun arall beth yr wyt ti wedi'i ddweud wrthynt, dylent bob amser geisio dweud wrthyt ti yn gyntaf.

Mae’n gwneud i mi deimlo’n dawelach fy meddwl o wybod eu bod wir eisiau’r hyn sydd orau i ti a dim ond er mwyn diogelu dy hun ac eraill o dy gwmpas y byddant yn rhannu gwybodaeth.

Dy hawl i gael seibiant o’r ward

Dylet ddisgwyl treulio’r rhan fwyaf o dy amser ar y ward, ond dylet hefyd allu treulio peth amser i ffwrdd. Yn yr ysbyty, byddi di’n clywed hyn yn cael ei alw’n ‘cael seibiant’, neu ‘mynd am seibiant’.

Os wyt ti wedi cael dy secsiynu, efallai y byddi hefyd yn clywed hyn yn cael ei alw'n seibiant adran 17.

Pan nad wyt yn cael seibiant, dylai fod gan dy ward ardal awyr agored fel arfer lle gelli gael awyr iach. Gall bod mewn man agored gyda golau naturiol wella dy hwyliau a gwneud i ti deimlo llai o straen neu’n llai dig. Gall hefyd roi rhywbeth arall i ti ganolbwyntio arno a dy helpu i deimlo’n fwy tawel.

Pan ofynnodd un o’r cleifion a oeddwn i wedi cael seibiant, a doeddwn i ddim yn gwybod beth oedd yn ei olygu, roeddwn wedi mynd i banig gan fy mod i’n meddwl na allwn i fynd allan – Sarah

Doeddwn i ddim yn gwybod llawer am fy hawliau fy hun fel claf anffurfiol, doedden nhw heb egluro’n iawn i mi sut mae hynny i gyd yn gweithio - Lucy

Hawliau os wyt yn cael dy secsiynu

Os ydyn ni wedi cael ein secsiynu, dylen ni ddal i fod â llawer o’r un hawliau â chleifion anffurfiol. Ond yn dibynnu ar ba adran rydyn ni wedi cael ein secsiynu oddi tani, bydd rhai o’r hawliau hyn yn newid rhywfaint, a byddwn hefyd yn cael rhai hawliau ychwanegol.

Mae gwybod beth yw dy hawliau yn bwysig iawn er mwyn i ti allu dweud wrth rywun os nad wyt ti’n cael beth ddylet ti ei gael.

Dy hawl i gael eiriolwr

Mae eiriolwyr yn ein helpu i siarad am y pethau sy’n bwysig i ni. Maen nhw’n annibynnol, sy’n golygu nad ydyn nhw’n gweithio i’r GIG, i gynghorau lleol nac i’r gwasanaethau cymdeithasol.

Os ydym wedi cael ein secsiynu yng Nghymru neu Loegr, mae gennym yr hawl i gael eiriolwr. Mae gan gleifion anffurfiol yng Nghymru hefyd yr hawl i gael eiriolwr.

Yn yr ysbyty, mae hwn fel arfer yn fath arbennig o eiriolwr a elwir yn Eiriolwr Iechyd Meddwl Annibynnol (IMHA). I gael gwybod mwy, holwch eich tîm gofal am y gwasanaethau eiriolaeth ar eich ward.

Gall eiriolwyr dy helpu i ddeall mwy, esbonio beth mae geiriau a thermau’n ei olygu, beth yw dy hawliau, a bod gen ti bob hawl i gwyno...Pan ges i fy secsiynu eto, roedd gen i eiriolwr ac roeddwn i’n teimlo eu bod nhw ar fy ochr i – Lucy

Dy hawl i berthynas agosaf

O dan adran 2, adran 3 neu CTO, mae gennym hawl i ‘berthynas agosaf’.

Fel arfer, rhiant, gofalwr neu warcheidwad fydd ein perthynas agosaf. Ond gallai hefyd fod yn frawd neu’n chwaer os ydyn nhw dros 18 oed. Neu gallai fod yn aelod arall o’r teulu, fel nain neu daid, modryb neu ewythr.

Mae Deddf Iechyd Meddwl 1983 yn nodi pwy fydd ein perthynas agosaf. Efallai y bydd yn teimlo’n annheg na allwn ddewis yr unigolyn hwn, ond fel arfer mae’n rhywun sy’n agos atom ni.

Dylai meddygon ddweud wrth ein perthynas agosaf os ydyn ni’n mynd i gael ein secsiynu. Gall ein perthynas agosaf hefyd:

• Wrthod i ni gael ein secsiynu dan adran 3
• Gofyn i'n secsiynu ddod i ben os ydyn ni dan adran 2 neu adran 3
• Cael gwybodaeth am ein triniaeth a’n cymorth

Os nad wyt ti eisiau i feddygon rannu gwybodaeth am dy driniaeth a chymorth gyda dy berthynas agosaf, rho wybod i dy dîm gofal.

Roeddwn i eisiau bod allan o’r ysbyty. Ond mae rhoi’r holl gyfrifoldeb ar rieni yn faich. Mae fy mherthynas â fy nhad dan straen – Polly

Dy hawl i gael gwybodaeth

Dylai dy dîm gofal roi gwybodaeth i ti am dy secsiynu, sy’n glir ac yn hawdd i ti ei deall. Dylai ymdrin â’r canlynol:

• O dan pa adran yr wyt ti wedi cael dy secsiynu a pham rwyt ti wedi cael dy secsiynu
• Pryd y gellir rhoi triniaeth i ti
• Sut gelli di herio'r secsiynu, sy’n golygu gofyn iddo ddod i ben
• Beth yw dy hawliau
• Sut mae cael cymorth gan eiriolwr

Dylai rhywun yn dy dîm gofal egluro’r wybodaeth i ti a rhoi copi ffisegol i ti, fel taflen. Gelli ofyn am y wybodaeth mewn iaith arall neu mewn Braille.

Dylet hefyd gael copi o dy ‘bapurau secsiynu’. Mae’r ddogfen hon yn egluro canlyniad dy asesiad ac yn nodi’r rhesymau pam mae angen i ti fynd i’r ysbyty.

Os nad wyt ti wedi cael unrhyw wybodaeth, gofynna i rywun yn dy dîm gofal neu eiriolwr dy helpu i gael gafael arni. Os wyt ti’n dal i fethu cael y wybodaeth, gallwch wneud cwyn.

Pan oeddwn yn yr ysbyty, darllenais y gwaith papur am adran 2 ond roeddwn yn rhy sâl i’w ddeall – Polly

Dy hawl i gael seibiant pan wyt wedi cael dy secsiynu

Dylet ddisgwyl treulio’r rhan fwyaf o dy amser ar y ward, ond dylet hefyd allu treulio peth amser i ffwrdd. Yn yr ysbyty, byddi di’n clywed hyn yn cael ei alw’n ‘cael seibiant’, neu ‘mynd am seibiant’.

Mae’n rhaid i dy glinigydd cyfrifol (RC) roi caniatâd i ti adael y ward. Efallai y byddi yn clywed hyn yn cael ei alw’n seibiant adran 17.

Cyn i ti gael caniatâd ar gyfer seibiant adran 17, bydd angen i dy RC benderfynu a yw’n ddiogel i ti fynd allan o’r ward.

Ar wahanol adegau yn ystod dy gyfnod secisynu, efallai y byddi'n profi dy hawl i gael seibiant mewn gwahanol ffyrdd:

• Ar ddechrau dy gyfnod secsiynu, efallai na fyddi di’n cael unrhyw seibiant o gwbl.
• Y tro cyntaf y bydd dy RC yn caniatáu i ti gael seibiant, efallai y bydd yn gadael i ti dreulio ychydig o amser i ffwrdd o’r ward.
• Efallai y bydd angen i ti fynd am seibiant gydag aelod o staff neu gydag oedolyn rwyt ti’n ymddiried ynddo.
• Dros amser, dylai dy gyfnod seibiant gynyddu. Ar ryw adeg efallai y byddi’n gallu gadael y ward dros nos.

Gelli siarad â dy feddyg am dy seibiant, neu ofyn i eiriolwr dy helpu. Os bydd angen i ti adael ar frys, gofynna i rywun yn dy dîm gofal gysylltu â dy feddyg.