Paranoia

Dysgwch am paranoia, gan gynnwys ei achosion posibl, sut y gall wneud i chi deimlo, a sut mae'n ymwneud ag iechyd meddwl.

Ar y dudalen hon:

• Beth yw paranoia?
• Achosion paranoia
• A yw paranoia yn broblem iechyd meddwl?
• Effeithiau paranoia

Beth yw paranoia?

Paranoia yw pan fyddwch chi'n teimlo eich bod chi'n cael eich niweidio'n fwriadol mewn rhyw ffordd, ond does dim tystiolaeth, neu ychydig iawn o dystiolaeth, fod hynny’n wir.

Rydym i gyd yn cael meddyliau amheus ynghylch sut y gall eraill ein niweidio. Ond mae'r meddyliau hyn yn fwy tebygol o fod yn baranoia:

• Os nad oes unrhyw un arall yn rhannu'r meddyliau amheus
• Os nad oes unrhyw dystiolaeth ar gyfer y meddyliau amheus
• Os oes tystiolaeth yn erbyn y meddyliau amheus
• Os oes gennych y meddyliau amheus o hyd er gwaethaf tawelwch meddwl gan eraill
• Os yw eich amheuon yn seiliedig ar ddigwyddiadau y gellir eu camddehongli

Rwy'n ei chael hi'n anodd iawn ymddiried mewn pobl gan fod fy mhen yn dweud wrthyf eu bod yn mynd i fy anafu.

Beth yw rhai enghreifftiau o baranoia?

Bydd gan bawb brofiad gwahanol o baranoia. Ond dyma rai enghreifftiau o feddyliau paranoiaidd cyffredin. Efallai byddwch yn meddwl y canlynol:

• Mae pobl yn siarad amdanoch, yn chwerthin amdanoch neu’n eich barnu y tu ôl i'ch cefn
• Mae pobl eraill yn ceisio gwneud i chi edrych yn wael neu eich eithrio
• Rydych mewn perygl o gael eich brifo’n gorfforol neu eich lladd
• Mae pobl yn defnyddio awgrymiadau ac ystyron dwbl i'ch bygwth yn gyfrinachol neu wneud i chi deimlo'n wael
• Mae pobl eraill yn ceisio eich gwylltio neu eich cythruddo
• Mae pobl yn ceisio cymryd eich arian neu eiddo
• Mae pobl eraill yn ymyrryd â'ch gweithredoedd neu'ch meddyliau
• Rydych chi'n cael eich gwylio gan bobl neu sefydliadau, naill ai ar-lein neu all-lein

Efallai y bydd gennych chi'r meddyliau hyn yn gryf trwy'r amser. Neu efallai y byddwch yn eu cael weithiau, megis pan fyddwch mewn sefyllfa llawn straen.

Efallai y byddan nhw'n achosi llawer o ofid i chi neu efallai na fyddant yn eich poeni’n ormodol. Os yw'r meddyliau hyn yn effeithio ar eich bywyd bob dydd, efallai eich bod yn profi problem iechyd meddwl.

Edrychwch ar ein gwybodaeth am driniaeth a chymorth ar gyfer paranoia os hoffech gael cymorth. Efallai y bydd ein tudalennau ar geisio cymorth ar gyfer problem iechyd meddwl hefyd yn helpu.

Gyda pharanoia, mae eich ofnau yn cael eu chwyddo ac mae pawb rydych chi'n cwrdd â nhw yn cael eu tynnu i mewn iddo. Rydych chi'n dod yn ganolbwynt i fydysawd bygythiol.

Beth yw amheuaeth gyfiawn?

Nid yw meddyliau amheus i gyd yn baranoiaidd. Mae gan bob un ohonom reswm da i fod yn amheus weithiau.

Mae amheuon cyfiawn yn amheuon y mae gennych dystiolaeth amdanynt. Gallant eich helpu i'ch cadw'n ddiogel. Er enghraifft, os yw llawer o bobl wedi cael eu mygio yn eich ardal chi, nid yw'n paranoid i feddwl y gallech gael eich mygio hefyd. Efallai y byddwch wedyn yn fwy ymwybodol o'ch amgylchoedd wrth fynd allan.

Gall y dystiolaeth ar gyfer eich amheuon fod yn bersonol i chi. Ond gall hefyd ddod o hanes o wahaniaethu a rhagfarn. Er enghraifft, os ydych chi'n ddyn du ifanc a'ch bod chi'n gwybod bod yr heddlu'n targedu mwy o ddynion du ifanc i stopio a chwilio. Yn yr achos hwn, nid yw'n paranoid i boeni y gallech gael eich stopio a'ch chwilio eich hun.

Weithiau gall fod yn anodd gwybod a yw eich meddyliau yn baranoiaidd neu a ydynt yn amheuon cyfiawn. Mae hyn yn arbennig os bydd rhywun arall yn dweud wrthych fod eich meddyliau yn paranoid pan nad ydych chi'n meddwl eu bod nhw.

Mae gan ein gwybodaeth am hunan-ofal ar gyfer paranoia awgrymiadau i'ch helpu i ddeall a gwneud synnwyr o'ch meddyliau.

Achosion paranoia

Does neb yn gwybod yn union beth sy'n achosi paranoia. Mae'n debygol o fod yn gyfuniad o wahanol bethau, fel:

• Profiadau anodd yn eich plentyndod fel cael eich bwlio neu eich cam-drin
• Hunan-barch isel
• Cael problemau iechyd meddwl, fel iselder a gorbryder
• Byw mewn amgylchedd lle gallech deimlo'n ynysig oddi wrth eraill
• Cael afiechydon penodol, gan gynnwys clefyd Parkinson, clefyd Alzheimer neu ddementia gyda chyrff Lewy
• Peidio â chael digon o gwsg
• Cymryd cyffuriau ac alcohol
• Ymgysylltu ag adroddiadau yn y cyfryngau am drosedd, terfysgaeth a thrais

A yw paranoia yn broblem iechyd meddwl?

Nid yw paranoia yn broblem iechyd meddwl ei hun. Ond gall fod yn symptom o broblemau iechyd meddwl eraill.

Mae gan lawer o bobl deimladau paranoiaidd ar ryw adeg yn eu bywydau. Ond os yw paranoia yn dechrau effeithio ar eich bywyd bob dydd, gallai hyn fod yn arwydd eich bod yn profi problem iechyd meddwl ac angen cymorth.

Gall paranoia fod yn symptom o seicosis. Gall hyn fod yn rhan o sawl problem iechyd meddwl, gan gynnwys:

• Sgitsoffrenia – problem iechyd meddwl sy'n gysylltiedig â seicosis
• Anhwylder sgitsoffaffeithiol – problem iechyd meddwl lle rydych chi'n profi seicosis yn ogystal â symptomau hwyliau
• Anhwylder deubegwn – mae rhai pobl ag anhwylder deubegwn yn profi seicosis, gan amlaf yn ystod cyfnodau manig
• Seicosis ôl-enedigol – math o seicosis sy'n datblygu ar ôl i rywun roi genedigaeth

Os ydych chi'n profi seicosis, efallai y byddwch chi'n profi rhithdybiau paranoiaidd, a all fod yn frawychus iawn. Maent yn aml yn ymwneud â theimlad bod rhywun eisiau eich niweidio.

Gall paranoia hefyd fod yn symptom o rai anhwylderau personoliaeth, yn enwedig yn ystod adegau o straen eithafol.

Ac mae tebygrwydd rhwng paranoia a phryder. Gall pryder achosi paranoia. Neu gall arwain at gynnydd mewn meddyliau paranoiaidd. Gall meddyliau paranoiaidd hefyd wneud i chi deimlo'n bryderus. Ond mae gwahaniaethau rhwng gorbryder a pharanoia. Er enghraifft:

• Gall pobl sydd â meddyliau paranoiaidd fod yn fwy tebygol o brofi rhithdybiau neu rithweledigaethau na phobl â meddyliau pryderus.
• Mae meddyliau paranoiaidd fel arfer yn canolbwyntio ar fygythiadau penodol neu niwed posibl gan bobl eraill. Gall meddyliau pryderus fod am lawer o wahanol bethau.

Clywed lleisiau, paranoia a sgitsoffrenia 

Gwyliwch Miles yn siarad am ei brofiadau o baranoia a chlywed lleisiau.  

Effeithiau paranoia

Efallai y byddwch chi'n gwneud neu'n teimlo pethau penodol oherwydd eich meddyliau paranoiaidd. Efallai y bydd y pethau hyn yn ddefnyddiol ar y pryd. Ond yn y tymor hir gallent wneud eich paranoia yn waeth.

Sut y gallech chi weithredu

Dyma rai pethau y gallech eu gwneud oherwydd eich meddyliau paranoiaidd.

Ymddygiadau diogelwch

Mae ymddygiadau diogelwch yn bethau y gallech eu gwneud oherwydd eich meddyliau paranoiaidd, i wneud i'ch hun deimlo'n fwy diogel. Er enghraifft, efallai y byddwch yn osgoi rhai pobl neu lefydd, neu’n aros tu fewn yn aml. Gelwir y rhain hefyd yn ymddygiadau ceisio diogelwch.

Gall ymddygiadau diogelwch wneud i chi deimlo'n fwy diogel ar y dechrau. Efallai y bydd hyn yn gwneud i chi wneud mwy ohonynt. Ond gall y cylch hwn olygu ei bod yn anoddach rhoi cynnig ar wahanol ffyrdd o ymdopi â sefyllfaoedd brawychus. Neu i brofi eich credoau a gweld a ydynt yn gyfiawn ai peidio.

Gwthio pobl eraill i ffwrdd

Os ydych chi'n meddwl bod rhywun yn eich bygwth neu eisiau eich niweidio mewn rhyw ffordd, efallai na fyddwch chi'n gallu ymddiried ynddynt. Efallai y byddwch yn eu gwthio i ffwrdd, yn ynysu eich hun, neu’n penderfynu eich bod yn well hebddynt.

Ond gall hyn wneud i bobl eich trin yn wahanol. Efallai y byddant yn ceisio eich osgoi. Gall hyn wneud iddo deimlo bod cyfiawnhad dros eich credoau.

Sut y gallech deimlo

Gall profi paranoia wneud i chi deimlo:

Ar eich pen eich hun neu’n ynysig

Efallai y byddwch yn teimlo fel pe na bai unrhyw un yn deall eich meddyliau. Gall fod yn anodd os nad yw pobl eraill yn credu pethau sy'n teimlo'n real iawn i chi.

Efallai y byddwch yn ei chael hi'n anodd gwneud neu gadw cyfeillgarwch. Efallai y bydd hyn yn teimlo'n anoddach fyth os yw eich meddyliau'n golygu eich bod yn osgoi pobl ac yn aros tu fewn yn aml.

Mae paranoia yn salwch unig a brawychus iawn - mae'n tynnu pobl o'u hyder.

Yn bryderus

Gall pobl sy'n profi paranoia barhau i boeni neu deimlo'n bryderus am yr un peth. Po fwyaf y mae'r cylch hwn yn parhau, y mwyaf agored i niwed ydych chi i feddyliau paranoiaidd.

Er enghraifft, efallai y bydd gennych chi feddyliau ac atgofion parhaus am rywun sydd wedi eich brifo yn y gorffennol. Ac efallai y byddwch yn defnyddio hyn fel tystiolaeth ar gyfer teimlo'n baranoiaidd am rywun yn eich brifo yn y dyfodol.

Efallai y bydd rhai pobl yn disgrifio meddwl paranoiaidd fel math o feddwl pryderus. Gall pryder a pharanoia ddigwydd pan fyddwch chi'n teimlo dan fygythiad gan rywbeth. Yr hyn wnaeth fy nghythruddo i oedd cryfder y panig a oedd yn teimlo fel cael fy nhrywanu. Sylweddolais fod y meddwl hwn yn baranoiaidd ond y syniad y gallwn feddwl rhywbeth mor rhyfedd â hyn oedd yn frawychus i mi.